Andû thî yoothe mooî atî Amerika nî thû nene ya Iran, no ûû tiguo mabûrûri maya meerî maatûire. O na matharaita mamwe Iran îraatûmîra ûmûûthî, kîhumo kîamo kîarî Amerika.
Amerika iheete Iran Matharaita Maingi Muno
Ûrîa kûrî nî atî, o ta ûrîa Mûthweri oigire, mûthoondeki wa ndarama aguucagia ngoothi na mwena waake. Ûguo nî ta kuuga atî, harî Amerika, Iran yaanakorwo îrî mûraata kana thû kûriingana na kana Amerika nî îraagunîkîra Iran kana ndîraagunîkîra kuo.
Ta rîu mbaara ya thî ya keerî yaathira mwaka wa 1945, Amerika yoonirie Iran ndûgû mata mûno. No gîtûmi nî atî Amerika nîyeendaga kwîguna na maguta ma Iran. Yaamenyeete ûhoro wa ûtoonga ûyû wa Iran tondû bûrûri wa Ngeretha nîwaakoreetwo waanjia kwenja ithima cia maguta kûu, na kûhûûra namo biashara.
Nayo Ngeretha yaamenyeete ûhoro wa maguta maya kuuma kûrî Mûûngeretha ûmwe wa aya maaceeraga thî o ro ûguo (explorers), aamoona o ûguo kîîmûnyaka.
Mbere ya 1979, Amerika nîyateithirie Iran mûno na indo cia maendereo iria Iran îtaarî, kwanja cia mbaara. Ikîhe Iran ndege cia mbaara cia njeti ta mûtheemba wa F-86, na mîtheemba îngî mîingi, ta ya C-130, aa F-4 na F-5, na ingî.
Ûthû wa Amerika na Iran Woimire Kû?
Ndûgû îyo ya Amerika na Iran nî yaikarire mîaka mîingi, tondû o na mûtoongoria wa Iran wa hîîndî îyo nîakenagio mûno nî athûûngû acio a Amerika, na mûtûûrîre waao.
Kîhiinda-inî kîu Iran yatoongoragio nî nyûmba îmwe ya ûthamaki (royal family), mûthamaki we mwene arî Shah Mohammad Reza Pahlavi. Ûthamaki wa Pahlavi waanjîrîirie mwaka-inî wa 1941.
No o na kûrî na mwathanîre wa “monarchy”, Iran no yathuuranaga mbuunge, na mbuunge îgathoondeka mawaatho ma bûrûri. O na no kwaarî na miinista mûnene, nîwe “Prime Minister”, na aakîrî na maahinya maake.
Nîgwagîkinyire haandû, andû a Iran makîona na ma nîmakomeire matû. Nîguo kûûndû kûnene burûri-inî kûûmire, na kîîndû kîrîa kîa bata kîroima tîîri-inî waao, nîkîo maguta, kîratoongia o ageni.
Ûhoro ûcio nîwaarîrîirio mbuunge, na gûkîhîtûkio atî maûndû maceenjio, nîguo thirikaari ya Iran yaanjie kûgunwo nî maguta ma bûrûri waayo.
Dr. Mohammad Mosaddegh, ûrîa wakoreetwo athuurwo gûtuîka Prime Minister mwaka-inî wa 1951, agîgîtoongoria mûtaratara wa “nationalization” ya makaambûni ma maguta. Uguo nî ta kuuga atî thirikaari ya Iran îkorwo na “share” nuthu, kana nyiingaingî, harî kaambûni icio cia maguta. Kambûûni îmwe yahuutirio nî ûhoro ûcio yeetagwo Anglo-Iranian Oil Company (AIOC), îrîa yacookire gwîtwo British Petroleum, na ûmûûthî yûîkaine ta BP.
Thirikaari Gûthukathukwo
Athûûngû nî maaraakarire mûno nî Iran kwenda gûkorwo na uuge mûnene ûhoro-inî wa maguta na kambûni-inî cia maguta, na makîanjia gûteta. Naake Shah tondû aakîrî mûraata mûnene wa athûûngû acio, akîhaana ta aramanyiita mbaru. Agîkîgeria ûrîa aangîahotire Mosaddegh arekie gîtî gîa Prime Minister, tondu nîwe waakîrîirie muno uhoro wa “nationalization” ya maguta.
Nao andû arîa maarî na mawooni ta ma Dr. Mosaddegh, ta arutwo a yunibaacîtî, na aikari aingî a mîciî mînene, ciama ciarî gatû cia “gîîsiasa”, na atoongoria amwe a kîîndini, magîkînyiitana na ikuundi iria iteendaga ûhoro wa ûthamaki wa nyûûmba îmwe, nîyo monarchy, makîruta Shah Reza Pahlavi waathani-inî. Hîîndî îyo kwaarî mweri 15 mweri wa kanaana mwaka-inî wa 1953.
No naake Shah ndeetîkirie atî nîarutwo waathani-inî. Mûthenya ûyû ûngî, kûrî mweri 16 mweri wa kanaana 1953, akîanîrîra atî mwanajeshi ûmwe weetagwo General Fazlollah Zahedi nîwe Prime Minister mwerû.
Hîndî îyo athûûngû no maraageria kûgitîra Shah, mûraata waao; no gûkîrema. Akîûra akiuma nja ya bûrûri.
No igîthira thikû ithatû, athûûngû acio nîmaahakîîte arûmîrîri amwe a Prime Minister Mosaddegh na mbeeca, na magaikia mbirarû mûhuko, nîguo Shah acookio ûnene-inî. Wîîra ûcio wa kûrûîrîra Shah acooke ûthamaki-inî waarutirwo nî maabithaa a hitho a Amerika, nîo CIA, na a Ngeretha, nîo M16.
Thikû ya kana nîmaiganîire na ûrîa rîera rîa “siasa” rîahaanaga Iran, na makîîra Shah acooke, ûgwaati nîûrîkîîtie gûthira. Kûrî mweri 19 mweri wa kanaana 1953, Shah waarutîîtwo ûthamaki-inî mweri 15, agîcooka gîtî-inî gîake.
Mosaddegh naake agîgîtuunywo gîturwa gîa Prime Minister, na General Zahedi agîgîkindîrîka gîtî-inî kîu.
Athûûngû Kûhe Iran Ûhoti wa Gûthoondeka indo cia Nuclear
Nî getha thirikaari ya Shah îthiî na mbere na kûreka Amerika yeenje na yeendie maguta îteekûingîrîrwo ni thirikaari ya Iran rî, Amerika nîyamîonirie ndûgû ya mwanya. Igîkîonia Iran ûrîa îngîthoondeka indo cia “nuclear”.
O na nî yaamîheire macini cia gîtaaramu iria ciendekanaga. Magîkîmeera no magîîthondekagîre indo njega ta cia gûthima mîrimû thibitaarî, ingî cia kûmenyithania rîrîa kûrî na haandû haroima ndoogo (smoke detectors), na ingî ta icio. Matukû macio, bûrûri waarî na indo cia “nuclear” nî wainamîirio mûno.
Ûndû ûngî waatûmire Amerika yeende kwîendithîrîria kwî Iran na njîra ya kûmahe indo icio cia mwanya cia “nuclear”, nî atî Iran nî îkuhanîrîirie na Russia o na akorwo he na tûmabûrûri tûûngî gatagatî. Na Russia nî maathûraine na Amerika. Na hîndî îyo thuutha wa mbaara ya keerî ya thî, mabûrûri maya maikarîîte mekûûanîte, kîhinda-inî gîetagwo gîa “Cold War”.
Rîu Amerika nî îngîahotire gûthigaana ûrîa kûraathiî na mbere Russia, meceerithîtie Iran.
Mûigua wa Gwîtheeca
Rîu gwacookire gûtuîka atî macini cia gûthoondeka indo cia nuclear nî njûru irî mooko-inî ma Iran, o rîîrî mûraata wa Amerika, Shah Reza Pahlavi, aarutwo ûthamaki-inî. Shah aarutirwo ûtoongoria-inî kîa hinya mwaka-inî wa 1979. Amerika îgîkîona atî thirikaari njerû, îtoongoreetio nî mûnene wa Kîîndini Ayatollah Ruhollah Khomeinî, ndîraina rwîmbo rwayo.
Haandû ha ndûgû îrîa yaarî ho mbere, rîu thirikaari ya Ayatollah yoonirie andû a Iran kûmena mûtûûrîre wa andû a Amerika, na haandû ha ûrîa maamakobagia, rîu marûmîrîre mîikarîre ya Gîithîramu biû.
Amerika îgîgîtua Iran thû, na îkîanjia kuuga atî Iran yaahota gûthoondeka matharaita ma “nuclear” na macini iria bûrûri wî nacio. O na Ayatollah Ali Khamenei rîrîa oire ûtoongoria thuutha wa gîkuû kîa Khomeini, rwîmbo rwa Amerika rwatuîkire o rûu, tondû naake Khamenei athiire na mbere na waathani o ta wa Khomeini. Uguo nî kuuga atî andû a Iran matîîe Ûithîramu, ti ûhoro wa gûkobagia athûûngû.
Rîu o na haaro ya ûmûthî, Amerika îkiuga atî Iran îrarûithio mbaara nîûndû wa gûkorwo na indo iingîthoondeka matharaita ma nuclear, ûhoro ûcio no ûkagegia andû arîa mooî karûgeendo karaihu karîa Amerika na Iran mareehanîîte.
No makoona atî, haaha nî arata eerî a tene maamenanire, na rîu o ûmwe nî areenda kwonia ûrî ûngî atî ti kau.