Thîîna mûnene South Afrika kahiinda-inî gaaka nî wa kwîrehere nîûndû wa Xenophobia. Kûrî andû bûrûri-inî wa South Afrika maambîrîirie kuonania kûmena andû ageni. Na ti ageni Athûûngû kana Ahîîndî.
Nî ageni andû airû arîa moimîîte mabûrûri-inî ma Afrika. Ûyû nî ûûmbaguuthi ûrîa wîîtagwo “Xenophobia”. Korwo maraamena athûûngû kana Ahîîndî ûûmbaguuthi ûcio ûûngîtwo “racism”.
Ûhoro ûyû wa Xenophobia nîûkoreetwo ûgîthiî na mbere mwaka ûyû wa 2026. Na ti rîa mbere. No wakoreetwo kuo kuuma mwaka-inî wa 2021. Ûgîcooka ûkîhaana ta waathira no ti gûthira nî gûkomerera wakomereire – ûkaaga kûmenyeka na nja mûno. O na mwaka-inî wa 2019 no kwoumbuthûkîîte Xenophobia.
Thîîna Mûnene South Afrika Mîaka-inî ya 2020s
Thîîna ûyû wa kîhiinda gîîkî ti mûhûthû, tondû andû a South Afrika makoreetwo makîingata Aafrika aao na njîra baange biû. Makoreetwo makîmaingata na mûtaratara ûreetwo “Operation Dudula”. Ûguo nî ta kuuga “marutûrûre” kana “moimie kîa hinya”.
Kûrî mwaka wa 2021, gîkuundi kîmwe kîeyûûmbire na rîîtwa rîîrî rîa “Operation Dudula”, na gîkîambia gwîîka maûndû makîo ta “movement”.
Gûgîthianga ûguo gîkuundi gîîkî gîkîîandîkithia kîrî kîama gîa ûteti. No gûkorwo gîîkî nî gîtûmi kîmwe kîraatûma thirikaari ya South Afrika îremwo nî kûniina thîîna wa Xenophobia South Afrika.
Mathibitaarî Kûingîrîrwo nî Xenophobia
Mwaka-inî mûhîtûku, 2025, rûthûûro rûûrû rwa Xenophobia rwaingîrire nginya mathibitaarî-inî. Andû a South Afrika makebaangaga magathiî mathibitaarî-inî marîa makuhîrîirie mûingî ma thirikaari, magathuutûkania andû makîingîra. Nyeuthi îrîa îtarî ya South Afrika îkagirio gûtoonya.
Rûmena ta rûûrû no rûreehe mathîîna maangî maingî. Ta rîu mwana wa mûndû wa gûûka kana “migrant” angîkorwo ee na mûhare, korera (cholera), kana o na TB aage kûhonio rî, nî kîî kîîngîgiria agwatie ciana ingî? Ithî mûrimû ndwagîkinyîra nginya andû a South Afrika o eene?
Afrika Kwonania Maraakara
Andû a Afrika nî moonanîtie maraakara maao nîûndû wa Xenophobia ya South Afrika. Ûmbaguuthi ûyû wîhîîte nginya thirikaari imwe ikaruta andû ao South Afrika. Nigeria na Ghana nî imwe cia mabûrûri marîa mathaamîtie andû aao kuuma kuo mwaka ûyû.
No nayo South Afrika nîîroonirio njono mûthenya ûngî nî andû a Afrika. Hîndî ya Mûbiira wa Thî Yoothe ûrîa ûraathiî na mbere Amerika, macambîki a mûbiira maranyiitire mbaru tiimu ya Mexico, îrîa îraciindanaga na timu ya South Afrika.
Ûû nî mûgarû na mwaka wa 2010, rîrîa andû a Afrika oothe maanyiitire mbaru timu ya Bafana Bafana ya South Afrika. Na hîîndî îyo mûbiira ûcio wa World Cup wathaakagîrwo South Afrika.
Thîîna mûnene South Afrika wa Xenophobia rîu Kûhuutia Thirikaari
Mûûgîkûyû ooigire atî “Kîamîa kîmwe, ciamîa ciothe”. Rîu mabûrûri mamwe ma Afrika nî maambîtie kwîrîhîria.
O matiraingata andû a South Afrika ûmwe kwa ûmwe kahiinda-inî gaaka. No nî marahuutia South Afrika na njîra îngî. Ta rîu kûraatuîka atî thirikaari cia Nigeria na Ghana nî ciambîrîirie kûhiinga makaambûni ma South Afrika marîa me kwaao.
Rîu nûû wateithîka? Gûtirî. No mbeeca iria kaambûni icio cia South Afrika irainûkagia nîciakinya mûthia. Andû a South Afrika maraandîkîîtwo nî kaambûni icio nao nîmatee mawîîra.
Na o na korwo kaambûni icio no ciende kwambîrîria wîîra bûrûri ûngî, kahiinda-inî gaaka no ciumire nja ya Afrika. Na to ûguo. Kûrî na haathara nene rîrîa kaambûni yahiinga na njîra ya kûhobanîrio.
Rîu rî, thîîna mûnene South Afrika îroona rîu nî wa kwîreeherere. Nî weega toondû atoongoria ta Thabo Mbeki na Julius Malema nî makûûmithîtie rûmena rwa Xenophobia South Afrika. No ûguo ti kûiganu.
Thirikaari no mûhaka yooe makinya ma kûniina Xenophobia. Îngîthitaanga na kinyi andû a South Afrika na thitaango nene ya “crime” rîrîa maabora biacara cia ageni rî, rîu no rîkorwo rîrî ikinya rîmwe.
Ûndû ûrîa ûngî nî gûtharia kîama gîa gîûteti kîrîa kîonanîtie gûtheeremia ûmbaguuthi, mûno mûno wa Xenophobia.
Ûûmbaguuthi ûûngîthira, mabûrûri ma Afrika no mahote gûkûrania mateekûbatario mûno nî ûteithio wa athûûngû.