Mûgoomo wa ngaari nîweetirwo na ûgîîtîkwo. No nîwacookire ûkîrûgamio o ro rîmwe. Hiihi gûûgûthiî atîa kiumia gîûkîîte?
Mûthenya wa Njuumatatû hîtûku, mweri ikûmi na inyaanya wa Gataano (18/05/26), andû Kenya mookîrire mooî gûtirî matatû bara.
Ûhoro wa ma gûtiarî na matatû. O na tegithi gûtiarî. Gûthaahio kwa mîthiîre gûgîcooka gûgîîkîrwo hinya rîrîa taîri ciakirio mwaki bara gatagatî.
Ûguo nî ta kuuga mîthiîre yaimbîire andû oothe: marî ngaari na matarî. O nacio biacara iria itathiire na mbere ta mûtugo nî cia andû a mîhîrîga yoothe: ya andû arîa manyitîîte thirikaari mbaru, na arîa maraakarîtio nîyo.
Thogora wa Maguta Rîu
Mûgomo wa ngaari kiumia gîîkî ûraarî wa kûhinyîrîria thirikaari îgûithie thogora wa betûrû na ndiithûrû. Thogora wa maguta Kenya wî igûrû kûrî ûrîa ûrî waakorwo mîaka yoothe.
Mûtino nî atî, maguta macio maagîa goro, matûmaga indo ingî ciothe igîe goro. Kûhaanaga ûguo toondû indo ciarîmwo kana ithoondekerwo igaanda-inî, no mûhaka ikuuo na ngaari kana mûûgithi, getha ikinyîre agûri.
Bûrûri-inî wa Kenya, ndiithûrû îkoreetwo îkîendio ciriingi ta magana meerî ma mîroongo îna na ithatû (sh.243). Betûrû nayo îkoima ta ciriingi magana meerî ma ikûmi na inya (sh.214).
Hîîndî îno bûrûri-inî wa Uganda, ndiithûrû îkoretwo îkîendio ta ciriingi igana rîa mîroongo mûgwanja na inya (sh.174). Nayo betûrû îkoima ta ciriingi igana rîa mîroongo înaana (sh.180).
Aakenya maroona ta thirikaari îtaraamamakîra o na maahinyîrîrîka. Tondû nî maraarigwo: Maguta ma Kenya na Ûganda moothe macukithagio nî meeri Maambatha. Ma Kenya magakorwo me mûciî. No ma Ûganda makoragwo na itîîna rîîngî rîa gûthiî ta kiroomita ngiri îmwe (1,000 km.).
Kûûngîcooka gûtuîke atîa atî maguta ma Ûganda me thî na kûnene mûno na ma Kenya? Ûguo nî ta kuuga ûhoro wa mbaara ya Iran na mîthiîre ya meeri gîcigo-inî kîa Gulf gûtirî haandû ûrookîra.
Mûgomo wa Kiumia Gîîkî
Mûgomo wathiire o ta ûrîa gwatanyîîtwo, tondû mûthenya wa Njuumatatû bara ciarî theru biû. Mîario îrîa yathiire na mbere gatagatî ka maabithaa a thirikaari na arûûgamîrîri a ikuundi cia matatû na maroori, ndîarî na uumithio.
Thirikaari yareengire mbei ya ndiithûrû na ciriingi ikûmi (sh.10), îgîcooka îkîongerera mbei ya maguta ma taawa na ciriingi mîroongo îtatû na inyaanya na theendi igûrû (sh.38). Mbei ya betûrû nayo îgîikara o ro ûrîa yaarî.
Andû nî moonire ikinya rîu rîa thirikaari rîtarî na kîguni. Arûûgamîrîri a ngaari cia ûkuui wa raiya ûûrîtie thirikaari îreenge thogora wa maguta na ciriingi mîroongo îna na ithaathatû.
Rîrîa ciira wa mbei waagire kûiguithanio, gwatuîkire mûgomo ûthiî na mbere.
Kwoguo mûthenya wa Keerî o naguo warookeirwo nî mûgomo. No gûgîkinya mathaa ma mîaraho, mûgomo nî waanîrîirwo nî waathira, na atî ngaari icooke bara.
Gûtirî o na ndururu yareengareengirwo mûthenya ûcio. Mbei ya ndiithûrû îgîgîtigwo îrî ta ciriingi magana meerî ma mîroongo îtatû na ithatû (sh 233).
No thirikaari nî yaheire arûûgamîrîri acio a ngaari kîrîîko kîa mîario. Atî meterere kahiinda ga kiumia kîmwe, nîmagaacemania hîîndî îyo moone kana kûrî ûndû ûûngîceenjio.
Kûrî na Mwîhoko Hiihi?
Aakenya maikaire na mûgagayo, makîrigwo kana nî makaagunîka o na gwacemanio thuutha wa Kiumia kîu kîreerirwo.
Wa mbere, mûûndû arora ûrîa mbei ya maguta Kenya îkinyîîte hau îkinyîîte, nî aroona weega atî îrî na mûraini wa magooti. O na magooti maya maheeo marîtwa mwanya mwanya, thuutha mûtheri, ici nî mbeeca ithiaga gwî thirikaari.
Kwoguo Aakenya nî maroona atî thirikaari no yeeherie kana înyiihanyiihie magooti maya, na mbei ya maguta îgwe o ro rîmwe.
Thirikaari nyiingî cia thî nî ciehereetie magooti ma maguta kahiinda-inî gaaka. Na meeka ûguo, mûtûûrîre ûgathiî na mbere weega na andû matarî na maraakara.
Mabûrûri-inî macio, biacara nî iraathiî na mbere weega. O na igaanda nî iraathiî na mbere gûthoondeka indo o ta tene. Na toondû andû a kûu ti ahinyîrîrie mûno mîhuko, nî maraahota kûgûra indo o ta mûtugo. Na o ûrîa andû aingî maahota kûgûra indo, noguo thirikaari îhotaga kûûngania magooti ma “VAT”, o na magooti macio matarî igûrû mûno.
Ucuumi ûgagîkorwo wî mweega mabûrûri-inî macio. Magooti ma maguta mahaicia mbei ta ûrîa kûrî Kenya, maritûhie mûtûûrîre, o na andû a mariika maniini no makue ngoro, marigwo nî bata wa kûruuta wîîra. O na raiya nayo no îremwo nî gûtwarithia biacara ciao na mbere.
Ûguo nîguo bûrûri waanjagia kûingîhia ûkora. Toondû thogora wa igûrû wa maguta o na nîûtûmaga kaambûni ithaame ikoonjorithie bûrûri ûngî. Aruti a wîîra magakîbuutwo.
Rîu atîa thuutha wa Kiumia Kîmwe?
Kûriingana na ûguo kûrooneka, atî magooti nîmo mahaicîtie mbei ya maguta mûno ûguo Kenya, thirikaari nî îîgwîtîkîra kûrutaruta magooti mamwe? Kana o na kûmanyiihanyiihia?
Mwîhoko mûnene ûraaga tondû rî, nî kûraariga bata wa gweterera kiumia kîgima. Andû maarora magakîona atî mûtoongoria wa bûrûri araarî nja ya bûrûri. Nî ta aracookire ira. Nîwe ûreetereirwo ooke atue itua rîa mbei ya maguta?
Mahiinda-inî maya, njîra cia kwaaranîria nî ciahûthire mûno. Nginya andû nîmeekaga mîcemanio mînene marî mabûrûri-inî mwanya na îgathiî o weega. Makaaranîria makîonanaga na biindiû meenda, magakorwo nî ta me ruumu îmwe.
Ûûma ûyû no ûgeekîra andû waagagu magakîûria:
- Nîkîî kîreetererwo? No magakiuga “gweterera ti kûinaina”. No makeeyûria:
- Mbei cio cia maguta nîikaagûithio na njîra îrî na ûteithio kiumia gîathira? Magacooka makeeyûria:
- Thirikaari îngîkaarega kûgûithia mbei gûgaathiî atîa?
Wagaagu ndûûngîkîaga kûrî na ciûria ta ici. Mûno nî toondû andû a Kenya nî eendi thaayû. Mahîtia manene nî kûhaana ta thirikaari îrathoondeka rîera rîa kwîhithanîra.
Korwo no înyiite Aakenya ta andû oogî na mendeete bûrûri waao, îîngîreka maabithaa a thirikaari meere Aakenya ûhoro wa ma. Macooke mooe mataaro ma kîucuumi kuuma kûri ataaramu mwanya mwanya, nginya arîa matarî aandîke nî thirikaari.
Na kûngîîkwo ûguo, nî ûhûthû Aakenya makorwo makîhûthîrio mûtûûrîre, o na thirikaari îgîtwarithagia maûndû maayo na mbere.